اینترنت اشیا (Internet of Things) به اشیا و وسایل محیط پیرامون‌مان که به شبکه اینترنت متصل شده و توسط اپلیکیشن‌های موجود در تلفن‌های هوشمند و تبلت کنترل و مدیریت می شوند، اشاره دارد. اینترنت اشیا به زبان ساده، ارتباط سنسورها و دستگاه‌ها با شبکه‌ای است که از طریق آن می‌توانند با یکدیگر و با کاربران تعامل کنند. این مفهوم می‌تواند به سادگی ارتباط یک گوشی هوشمند با تلویزیون باشد یا به پیچیدگی نظارت بر زیرساخت‌های شهری و ترافیک. به بیان ساده، این شبکه بسیاری از دستگاه‌های اطراف ما را در برمی‌گیرد.

ایده و نام اینترنت اشیاء برای اولین بار در سال 1999 توسط فردی به نام کون اشتون مطرح شد. آن زمان، اینترنت اشیاء تنها یک ایده بزرگ در سر بود و هنوز فاکتورهای اجـرایـی بـرای آن وجـود نـداشـت تا این ایـده را به مـنصه ظهور برساند، در واقع در آن زمان هیچ ایمیل یا شبکه رسانه ای و اپلکیشن های روی اسمارت فون ها موجود نبود. حتی اینترنت هم به قدرتمندی آنچه که امروز هست، نبود.

اشتون در مقاله ای که در سال 2001 در مجله RFID منتشر شد بیان کرد که “اگر کامپیوترهایی داشتیم که خودشان همه چیز را می دانستند و می توانستند بدون کمک گرفتن از ما انسان ها و تنها با تکیه بر داده های جمع آوری شده شان در مورد همه چیز آگاهی داشته باشند، آنگاه قادر بودیم هر چیزی را ردیابی کنیم، بشماریم و به طور قابل توجهی از هزینه ها و خسران ها جلوگیری نماییم، آنگاه می توانستیم متوجه شویم که برای مثال اشیاء چه زمانی نیاز به جایگزینی، تعمیر و بازسازی دارند و یا اینکه آیا هنوز می توانند بازدهی داشته باشند یا عمر مفید خودشان را کرده اند.” به عبارت دیگر، فناوری اینترنت اشیاء این پتانسیل را دارد که جهان را دگرگون سازد درست مانند کاری که اینترنت با جهان ما کرد، شاید حتی بیشتر از آن.

اینترنت اشیاء، (IoT) دنیایی از اشیاء ناهمگون است که علاوه بر ویژگی های فیزیکی و مجازی، هویت نیز دارند. مستندات حاکی از آن است که ظرف مدت زمان اندکی در آینده نزدیک اینترنت اشیاء به عنوان یکی از تکنولوژی های نوظهور به قله تکنولوژیکی خود خواهد رسید. همچنین، براساس نتایج موفقیت آمیز توسعه صنعت اینترنت اشیاء در کشورهای پیشرو (آمریکا، چین، کره جنوبی وکشورهای عضو اتحادیه اروپا) می توان دریافت که کاربردهای این صنعت در حال ازدیاد بوده و توسعه صنعت مذکور سبب ایجاد موج جدید نوآوری در اقتصاد و کسب وکارهای این کشورها شده است.

طبق گزارش موسسه مکنزی در مورد پتانسیل تأثیر IoT بر اقتصاد جهان، درسال ۲۰۲۵ اثر اقتصادی فناوری های IoT سالانه در حدود ۴ تا ۱۱ میلیارد دلار تخمین زده می شود. این تخمین با بررسی و تحلیل بیش از ۱۵۰ نمونه به کارگیری موردی IoT از دستگاه های مانیتور کننده سلامتی و رفاه گرفته تا تولیدکنندگانی که از سنسورهای مبتنی بر IoT برای بهینه سازی نگهداری تجهیزات و حفاظت از ایمنی کارگران استفاده می کنند، حاصل شده است. این تحلیل از پایین به بالا نشان می دهد که این رقم در سال ۲۰۲۵می تواند معادل با ۱۱درصد اقتصاد جهان باشد.

ارتباطات جدیدی که به واسطه IoT محقق شده است، فرصتی برای بازتعریف زیرساخت ها و حمایت از توسعه اقتصادی است. فناوری های جدید از جمله  IoT به عنوان یک توانمندساز کلیدی در گذار به سوی اقتصاد چرخه ای در نظر گرفته می شوند. این مهم با تعریف و طراحی این فناوری ها به صورت تجدیدپذیر و احیا شونده  محقق می گردد، در حالی که کاربرد و ارزش محصولات، اجزا و مواد اولیه، در بالاترین سطح نگاه داشته می شود.

اینترنت اشیاء در ایران

در ایران نیز بسان بسیاری از کشورهای جهان، طی سال های گذشته، اینترنت اشیا مورد توجه قرار گرفته است. یکی از مراکزی که به صورت ویژه این موضوع را مورد بررسی قرار داده، پژوهشگاه ارتباطات و فناوری اطلاعات (مرکز تحقیقات مخابرات ایران) است. این پژوهشگاه، پروژه‌هایی را برای بررسی پیاده‌سازی فناوری اینترنت اشیا در ایران به انجام رسانده است. یکی از این پروژه‌ها با عنوان «تدوین کسب و کار اینترنت اشیا در کشور»  است. در این پروژه بر اساس تجربیات علمی و عملیاتی کشورهای مختلف در حوزه های حاکمیت، کسب و کار، کاربردها و فناوری ها مطالعات اولیه صورت گرفت و نقشه راه ایران با هدف استفاده ایران از فناوری های نوین نظیر اینترنت اشیا برای افزایش رفاه اقتصادی، کیفیت زندگی وحفاظت ازمحیط زیست برای رسیدن به چشم انداز اقتصادی ۱۴۰۴ تعیین شد.

همچنین در این حوزه “طرح ملی اینترنت اشیا” توسط پژوهشگاه ارتباطات و فناوری اطلاعات و زیر نظر وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات به منظور تدوین نقشه راه و ارائه برنامه عملیاتی اینترنت اشیا در کشور، مطرح شد. در پی انجام مراحل طرح مذکور، تصمیم به ایجاد پارک اینترنت اشیا در کشور گرفته شد. فاز نخست شبکه اختصاصی اینترنت اشیا با عنوان “شبکه اشیاء تهران- ایران” در منطقه نارمک تهران راه اندازی شده که دارای کاربردهایی نظیر ارائه خدمات رایگان شبکه اشیا به استارتاپ‌ها، کمک شبکه اینترنت اشیا برای مدیریت شهری و … است.

گفتنی است دو پژوهشگاه نیرو و مرکز تحقیقات مخابرات با هدف ارتقای دانش و توسعه همکاری‌های مشترک علمی، تحقیقاتی و آزمایشگاهی در خصوص کاربرد فناوری‌های نوین ارتباطات، اطلاعات و امنیت در صنعت برق و اینترنت اشیا تفاهم‌نامه همکاری امضا کرده اند. در سند همکاری مذکور، سرمایه‌گذاری و تحقیق و توسعه دو پژوهشگاه در قالب “فناوری اینترنت اشیا” و سایر فناوری‌های نوین مرتبط با آن در جهت ارتقای دانش و بومی‌سازی فناوری اینترنت اشیا در حوزه های اولویت‌دار صنعت برق کشور، مورد تاکید قرار گرفته است.

تاثیر اینترنت اشیا بر توسعه اقتصاد نقشی چندجانبه دارد، فناوری اینترنت اشیا نقش بسیار مهمی در دنیای کارآفرینان بازی می‌کند. کسب و کارهای متعددی بر محور این فناوری راه‌اندازی شده‌اند، در حالی‌که این مفهوم و این فناوری در ابتدای راه خود قرار دارد و هر روز بیش از پیش تغییرات و تحولات جدیدی در آن رخ می‌دهد. استفاده از این فناوری برای کارآفرینان و محققین خلاق ایرانی یک فرصت گران‌بها به شمار می‌رود که می‌تواند به بهبود فضای کسب و کار و اشتغال‌زایی در کشور کمک شایانی داشته باشد.

علاوه بر مواردی که ذکر شد، شهرداری تهران نیز گام های بلندی در مسیر توسعه اینترنت اشیا در کشور برداشته است، بر این اساس، اجرای نظام جامع پرداخت شهری در دستور کار شهرداری تهران قرار دارد. از زمره ی دیگر اقداماتی که شهرداری تهران در حوزه اینترنت اشیا صورت داده است باید به این مورد اشاره کرد که دو هزار و چهارصد ساختمان در شهرداری تهران در راستای بهره گیری از اینترنت اشیا با هم ادغام شده اند و هم اکنون صد و هفتاد سامانه نرم افزاری جهت تبادل سرویس فعالیت می کنند و طی آن روزانه بیست میلیون تراکنش صورت می‌گیرد.

این برنامه ها در مسیر توسعه شهرداری هوشمند، شهروند هوشمند و شهر هوشمند اجرایی شده است، زیرا حجم بالایی از تبادلات در سیستم و معادلات شهرداری با شیوه سنتی انجام می شود و شهرداری به دنبال مکانیزه سازی این امر است و نیز از طرفی بحث پرداخت ها و نظام جامع پرداخت شهری بحث جدی در خصوص لزوم توجه ویژه به اینترنت اشیاست.

شهرداری تهران نقش اینترنت اشیا در حوزه حمل و نقل را نیز از نظر دور نداشته و از این منظر پروژه های جدیدی در دست بررسی دارد تا در بخش هایی مانند نظام پارکینگ هوشمند، پسماند، بحران، آتش نشانی و روشنایی شهری از مبحث اینترنت اشیا بهره گیری شود. در ادامه، یکی از سرفصل هایی که سیستم ها را در تمام حوزه های شهرداری متحول کرده، مقوله ی موبایل اینترنت و اینترنت اشیاء است، ضمن این که سرمایه بزرگی در این صنعت هزینه شده و همچنین در رابطه با معماری اینترنت اشیا بحث‌های زیادی مطرح شده و در ادامه ی اجرای سیاست های نوین شهرداری، تحقق این اهداف نیز پی گرفته می شود.

ایران در جاده ی توسعه ی اینترنت اشیا در ابتدای راه است، با عنایت به این نکته ی مهم که 22 درصد بازار اینترنت اشیا در سال 2020 در اختیار چین خواهد بود، برای آن که از جهانیان عقب نمانیم، آماده سازی زیرساخت‌ها نخستین مساله ای است که باید در کشورمان بدان توجه شود و سپس به سرمایه‌گذاری در این بخش نیز نگاه راهبردی بذل گردد و در نتیجه به هوشمند سازی سیستم نیز مدد جدی رسانده شود. برای استفاده از حداکثر پتانسیل های اینترنت اشیا نیاز است که موضوعات مختلفی حل شوند. این موضوعات عبارت از امنیت و حریم خصوصی، مالکیت فکری، امنیت و قابلیت همکاری است. در هریک از این حوزه ها اقدامات دولت می تواند یک توانمند ساز محسوب شود.

ارایه و راه‌اندازی سریع‌تر اینترنت و سیم‌کارت موبایل نسل پنج یا 5G مهم‌ترین پیش‌نیاز فنی اینترنت اشیا است.

شایان توجه این که، امنیت اینترنت اشیا موضوعی در خور تعمق است، تامین امنیت تنها به بانک‌ها مربوط نمی‌شود، رایا هویت، پاشنه آشیل اقتصاد دیجیتال و آینده فضای مجازی است، از این رو باید دقت داشت که در اینترنت اشیا ضروری است شی مالکیت داشته باشد و نمی‌توان شی ای داشت که هر عملی از آن سر بزند، اما کسی مسئول نباشد. جان کلام این که امنیت، محرمانگی و صحت اطلاعات در اینترنت اشیا سه موضوع مهم این حوزه است. همچنین باید به آمادگی پلیس و قوه قضاییه پیش از توسعه و اجرایی شدن اینترنت اشیا در کشور دقت ویژه داشت تا از بروز مشکلات احتمالی جلوگیری گردد.

همان طور که گفته شد، اینترنت اشیا دارای پتانسیل ایجاد تغییر برای انواع مختلف بازیگران و ذینفعان در مسیر توسعه اقتصادی است. تامین کنندگان فناوری با فرصت توسعه ی سیستم های جدید و ارزشمند و خلق منابع جدید درآمدی و کسب وکار مواجه هستند. کسب وکارهایی که از سیستم های اینترنت اشیا بهره مند می شوند، عملکرد مناسب تری خواهند داشت و دیدگاه های بهتری نسبت به تصمیم گیری داده محور اتخاذ خواهند کرد و برخی از آن ها فرصت ایجاد کسب وکارهای جدید به کمک فناوری های اینترنت اشیا و داده را پیدا می کنند. در این میان بیشترین سود نصیب شهروندان خواهد شد که از کاربردهای اینترنت اشیا در رفاه و آسایش بیشتر و صرفه جویی در زمان و خدمات کم هزینه تر بهره مندخواهند شد.

برای خلق مزیت رقابتی در بازار اینترنت اشیا، تامین کنندگان فناوری باید به ایجاد فناوری متمایز، داده متمایز، پلتفرم های نرم افزار یا ارائه راه حل بپردازند. تامین کنندگانی که در این زمینه موفق نباشند، کسب وکار خود را از دست خواهند داد.

کاربران کسب وکارهای مرتبط با فناوری های اینترنت اشیا برای کسب بیشترین بهره از اینترنت اشیا باید تغییراتی در سیستم ها و سازمان های خود ایجاد نمایند. برای این منظور آن ها باید در قابلیت ها، فرهنگ، فرآیندها و فناوری ها سرمایه گذاری نمایند.

در حالی که کاربران، بیشترین نفع را از اینترنت اشیا خواهند برد، الزامی است که تعادل مناسبی میان مزایای بالقوه ی اینترنت اشیا و نگرانی های مربوط به حفظ حریم خصوصی ایجاد شود تا بهترین نتیجه در این زمینه حاصل گردد. دستیابی به حجم بی سابقه ای از اطلاعات در مورد خود و جهان اطراف، بی تردید در شرایطی که تمام مصاف ها و چشم اندازهای توسعه اینترنت اشیا، لحاظ گردد، منجر به بهبود کیفیت زندگی ساکنان کره زمین می شود.

در آخر، باید تاکید کرد که سیاست گذاران و دولت مردان باید تضمین نمایند که این سیستم های جدید ایمن هستند و داده های اینترنت اشیا مورد سرقت یا سواستفاده قرار نخواهد گرفت. با ایجاد تعادلی مناسب میان نیاز به حفظ حریم خصوصی و امنیت داده های شخصی و مالکیت فکری با نیاز به امنیت ملی می توان به اهداف سیاست گذاری شده در حوزه نهادینه سازی اینترنت اشیا دست یافت. بدیهی است که با اتصال زیرساخت های ضروری به اینترنت، تهدیدهای امنیتی چندین برابر خواهند شد و دولت ها باید برای جلوگیری از بروز معضلات احتمالی چاره اندیشی کنند و همچنین سیاستگذاران نقش مهمی در توانمندسازی اینترنت اشیا از طریق ایجاد استانداردهای مربوط به قابلیت های همکاری و استفاده ی گسترده دارند که این مهم نیز نباید از نظر دور بماند.

ارایه و راه‌اندازی سریع‌تر اینترنت و سیم‌کارت موبایل نسل پنج یا 5G مهم‌ترین پیش‌نیاز فنی اینترنت اشیا است.